Calculons a k a_k a k , b k b_k b k et c k c_k c k pour k k k entier naturel tel que 1 ≤ k ≤ 3 1 \leq k \leq 3 1 ≤ k ≤ 3 :
A l'instant 0 0 0 , la puce est en A A A , ainsi on a :
a 1 = 0 b 1 = 1 3 c 1 = 2 3 a_1 = 0 \hspace{20pt} b_1 = \dfrac{1}{3} \hspace{20pt} c_1 = \dfrac{2}{3} a 1 = 0 b 1 = 3 1 c 1 = 3 2
Pour la suite, aidons nous d'un arbre pondéré :
Ainsi :
a 2 = 1 2 × 1 3 = 1 6 b 2 = 0 c 2 = 1 2 × 1 3 + 2 3 = 5 6 a_2 = \dfrac{1}{2} \times \dfrac{1}{3} = \dfrac{1}{6}\\ b_2 = 0\\ c_2 = \dfrac{1}{2} \times \dfrac{1}{3} + \dfrac{2}{3} = \dfrac{5}{6} a 2 = 2 1 × 3 1 = 6 1 b 2 = 0 c 2 = 2 1 × 3 1 + 3 2 = 6 5
et
a 3 = 0 b 3 = 1 3 × 1 6 = 1 18 c 3 = 2 3 × 1 6 + 5 6 = 17 18 a_3 = 0\\ b_3 = \dfrac{1}{3} \times \dfrac{1}{6} = \dfrac{1}{18}\\[3 mm] c_3 = \dfrac{2}{3} \times \dfrac{1}{6} + \dfrac{5}{6} = \dfrac{17}{18} a 3 = 0 b 3 = 3 1 × 6 1 = 18 1 c 3 = 3 2 × 6 1 + 6 5 = 18 17
a)
Montrons que, pour tout entier naturel n n n , { a n + 1 = 1 2 b n b n + 1 = 1 3 a n \left\lbrace\begin{matrix} a_{n+1} &=& \dfrac12 b_n \\[3 mm] b_{n+1} &=& \dfrac13 a_n \ \end{matrix}\right. ⎩ ⎨ ⎧ a n + 1 b n + 1 = = 2 1 b n 3 1 a n :
Soit n n n un entier naturel.
Soit à l'instant n n n , la puce est sur la case A A A (avec la probabilité a n a_n a n , alors elle saute à l'instant n + 1 n + 1 n + 1 sur la case B B B avec une probabilité 1 3 \dfrac{1}{3} 3 1 , ou sur la case C C C avec une probabilité 2 3 \dfrac{2}{3} 3 2 . Ainsi :
P A n ( A n + 1 ) = 0 , P A n ( B n + 1 ) = 1 3 P A n ( C n + 1 ) = 2 3 P_{A_n}(A_{n+1}) = 0 \hspace{20pt} , \hspace{20pt} P_{A_n}(B_{n+1}) = \dfrac13 \hspace{20pt} P_{A_n}(C_{n+1}) = \dfrac23 P A n ( A n + 1 ) = 0 , P A n ( B n + 1 ) = 3 1 P A n ( C n + 1 ) = 3 2
Soit à l'instant n n n , la puce est sur la case B B B (avec la probabilité b n b_n b n ), alors elle saute à l'instant n + 1 n + 1 n + 1 sur la case A A A avec une probabilité 1 2 \dfrac{1}{2} 2 1 , ou sur la case C C C avec une probabilité 1 2 \dfrac{1}{2} 2 1 . Ainsi :
P B n ( A n + 1 ) = 1 2 P B n ( B n + 1 ) = 0 P B n ( C n + 1 ) = 1 2 P_{B_n}(A_{n+1}) = \dfrac12 \hspace{20pt} P_{B_n}(B_{n+1}) = 0 \hspace{20pt} P_{B_n}(C_{n+1}) = \dfrac{1}{2} P B n ( A n + 1 ) = 2 1 P B n ( B n + 1 ) = 0 P B n ( C n + 1 ) = 2 1
Soit à l'instant n n n , la puce est sur la case C C C (avec la probabilité c n c_n c n ), alors elle reste sur la case C C C . Ainsi :
P C n ( A n + 1 ) = 0 P C n ( B n + 1 ) = 0 P C n ( C n + 1 ) = 1 P_{C_n}(A_{n+1}) = 0 \hspace{20pt} P_{C_n}(B_{n+1}) = 0 \hspace{20pt} P_{C_n}(C_{n+1}) = 1 P C n ( A n + 1 ) = 0 P C n ( B n + 1 ) = 0 P C n ( C n + 1 ) = 1
D'où :
a n + 1 = P ( A n + 1 ) a n + 1 = P ( A n + 1 ∩ ( A n ∪ B n ∪ C n ) ) a n + 1 = P ( ( A n + 1 ∩ A n ) ∪ ( A n + 1 ∩ B n ) ∪ ( A n + 1 ∩ C n ) ) a n + 1 = P ( A n ) P A n ( A n + 1 ) + P ( B n ) P B n ( A n + 1 ) + P ( C n ) P C n ( A n + 1 ) a n + 1 = 1 2 b n a_{n+1} = P(A_{n+1})\\{\phantom{a_{n+1}} = P(A_{n+1} \cap (A_n \cup B_n \cup C_n))}\\ {\phantom{a_{n+1}} = P((A_{n+1} \cap A_n) \cup (A_{n+1} \cap B_n) \cup (A_{n+1} \cap C_n))}\\ {\phantom{a_{n+1}} = P(A_n) P_{A_n}(A_{n+1}) + P(B_n) P_{B_n}(A_{n+1}) + P(C_n) P_{C_n}(A_{n+1})}\\ {\phantom{a_{n+1}} = \dfrac{1}{2}b_n} a n + 1 = P ( A n + 1 ) a n + 1 = P ( A n + 1 ∩ ( A n ∪ B n ∪ C n )) a n + 1 = P (( A n + 1 ∩ A n ) ∪ ( A n + 1 ∩ B n ) ∪ ( A n + 1 ∩ C n )) a n + 1 = P ( A n ) P A n ( A n + 1 ) + P ( B n ) P B n ( A n + 1 ) + P ( C n ) P C n ( A n + 1 ) a n + 1 = 2 1 b n
b n + 1 = P ( B n + 1 ) = P ( B n + 1 ∩ ( A n ∪ B n ∪ C n ) ) b n + 1 = P ( ( B n + 1 ∩ A n ) ∪ ( B n + 1 ∩ B n ) ∪ ( B n + 1 ∩ C n ) ) b n + 1 = P ( A n ) P A n ( B n + 1 ) + P ( B n ) P B n ( B n + 1 ) + P ( C n ) P C n ( B n + 1 ) b n + 1 = 1 3 a n b_{n+1} = P(B_{n+1}) = P(B_{n+1} \cap (A_n \cup B_n \cup C_n))\\{\phantom{b_{n+1}} = P((B_{n+1} \cap A_n) \cup (B_{n+1} \cap B_n) \cup (B_{n+1} \cap C_n))}\\ {\phantom{b_{n+1}} = P(A_n) P_{A_n}(B_{n+1}) + P(B_n) P_{B_n}(B_{n+1}) + P(C_n) P_{C_n}(B_{n+1})}\\ {\phantom{b_{n+1}} = \dfrac{1}{3}a_n} b n + 1 = P ( B n + 1 ) = P ( B n + 1 ∩ ( A n ∪ B n ∪ C n )) b n + 1 = P (( B n + 1 ∩ A n ) ∪ ( B n + 1 ∩ B n ) ∪ ( B n + 1 ∩ C n )) b n + 1 = P ( A n ) P A n ( B n + 1 ) + P ( B n ) P B n ( B n + 1 ) + P ( C n ) P C n ( B n + 1 ) b n + 1 = 3 1 a n
c n + 1 = P ( C n + 1 ) = P ( C n + 1 ∩ ( A n ∪ B n ∪ C n ) ) c n + 1 = P ( ( C n + 1 ∩ A n ) ∪ ( C n + 1 ∩ B n ) ∪ ( C n + 1 ∩ C n ) ) c n + 1 = P ( A n ) P A n ( C n + 1 ) + P ( B n ) P B n ( C n + 1 ) + P ( C n ) P C n ( C n + 1 ) c n + 1 = 2 3 a n + 1 2 b n + c n c_{n+1} = P(C_{n+1}) = P(C_{n+1} \cap (A_n \cup B_n \cup C_n))\\{\phantom{c_{n+1}} = P((C_{n+1} \cap A_n) \cup (C_{n+1} \cap B_n) \cup (C_{n+1} \cap C_n))}\\ {\phantom{c_{n+1}}= P(A_n) P_{A_n}(C_{n+1}) + P(B_n) P_{B_n}(C_{n+1}) + P(C_n)P_{C_n}(C_{n+1})}\\ {\phantom{c_{n+1}}= \dfrac{2}{3}a_n + \dfrac{1}{2}b_n + c_n} c n + 1 = P ( C n + 1 ) = P ( C n + 1 ∩ ( A n ∪ B n ∪ C n )) c n + 1 = P (( C n + 1 ∩ A n ) ∪ ( C n + 1 ∩ B n ) ∪ ( C n + 1 ∩ C n )) c n + 1 = P ( A n ) P A n ( C n + 1 ) + P ( B n ) P B n ( C n + 1 ) + P ( C n ) P C n ( C n + 1 ) c n + 1 = 3 2 a n + 2 1 b n + c n
Et par suite, nous avons : pour tout entier naturel n n n , { a n + 1 = 1 2 b n b n + 1 = 1 3 a n \left\lbrace\begin{matrix} a_{n+1} &=& \dfrac12 b_n \\[3 mm] b_{n+1} &=& \dfrac13 a_n \ \end{matrix}\right. ⎩ ⎨ ⎧ a n + 1 b n + 1 = = 2 1 b n 3 1 a n .
Montrons que, pour tout entier naturel n n n , a n + b n + c n = 1 a_n + b_n + c_n = 1 a n + b n + c n = 1 :
Montrons par un raisonnement par récurrence sur n ≥ 0 n \ge 0 n ≥ 0 que a n + b n + c n = 1 a_n + b_n + c_n = 1 a n + b n + c n = 1 .
∙ \bullet\quad ∙ Pour n = 0 n = 0 n = 0 :
a 0 + b 0 + c 0 = 1 a_0 + b_0 + c_0 = 1 a 0 + b 0 + c 0 = 1
Ainsi, la propriété est démontrée pour n = 0 n = 0 n = 0 .
∙ \bullet\quad ∙ On suppose que pour un n n n donné, on a : a n + b n + c n = 1 a_n + b_n + c_n = 1 a n + b n + c n = 1 .
a n + 1 + b n + 1 + c n + 1 = 1 2 b n + 1 3 a n + 2 3 a n + 1 2 b n + c n = a n + b n + c n a_{n+1} + b_{n+1} + c_{n+1} = \dfrac{1}{2}b_n + \dfrac{1}{3}a_n + \dfrac{2}{3}a_n + \dfrac{1}{2}b_n + c_n = a_n + b_n + c_n a n + 1 + b n + 1 + c n + 1 = 2 1 b n + 3 1 a n + 3 2 a n + 2 1 b n + c n = a n + b n + c n
D'après l'hypothèse de récurrence, nous avons : a n + b n + c n = 1 a_n + b_n + c_n = 1 a n + b n + c n = 1 .
Par suite : a n + 1 + b n + 1 + c n + 1 = 1 a_{n+1} + b_{n+1} + c_{n+1} = 1 a n + 1 + b n + 1 + c n + 1 = 1 .
Autrement dit, pour tout entier naturel n n n , nous avons bien : a n + b n + c n = 1 a_n + b_n + c_n = 1 a n + b n + c n = 1 .
b) Montrons que, pour tout entier naturel n n n , a n + 2 = 1 6 a n a_{n+2} = \dfrac16 a_n a n + 2 = 6 1 a n :
Pour tout entier naturel n n n , nous avons { a n + 1 = 1 2 b n b n + 1 = 1 3 a n \left\lbrace\begin{matrix} a_{n+1} &=& \dfrac{1}{2} b_n\\[3 mm] b_{n+1} &=& \dfrac{1}{3} a_n \end{matrix}\right. ⎩ ⎨ ⎧ a n + 1 b n + 1 = = 2 1 b n 3 1 a n .
Soit n n n un entier naturel.
a n + 2 = 1 2 b n + 1 = 1 2 × 1 3 a n = 1 6 a n a_{n+2} = \dfrac{1}{2} b_{n+1} = \dfrac{1}{2} \times \dfrac{1}{3}a_n = \dfrac{1}{6}a_n a n + 2 = 2 1 b n + 1 = 2 1 × 3 1 a n = 6 1 a n
c) Déduisons-en que, pour tout entier naturel p p p , { a 2 p = ( 1 6 ) p et a 2 p + 1 = 0 b 2 p = 0 et b 2 p + 1 = 1 3 ( 1 6 ) p \left\lbrace\begin{matrix} a_{2p} = \left(\dfrac16\right)^p & \hspace{10pt} \text{et} \hspace{10pt} & a_{2p+1} = 0\\[3 mm] b_{2p} = 0 & \hspace{10pt} \text{et} \hspace{10pt} & b_{2p+1} = \dfrac13\left(\dfrac16\right)^p\ \end{matrix}\right. ⎩ ⎨ ⎧ a 2 p = ( 6 1 ) p b 2 p = 0 et et a 2 p + 1 = 0 b 2 p + 1 = 3 1 ( 6 1 ) p :
Montrons par un raisonnement par récurrence sur p ≥ 0 p \ge 0 p ≥ 0 , que : a 2 p = ( 1 6 ) p et a 2 p + 1 = 0 a_{2p} = \left(\dfrac{1}{6}\right)^{p} \text{ et } a_{2p+1} = 0 a 2 p = ( 6 1 ) p et a 2 p + 1 = 0 :
∙ \bullet\quad ∙ Pour p = 0 p = 0 p = 0 :
a 0 = 1 a 1 = 0 b 0 = 0 b 1 = 1 3 a_0 = 1 \hspace{20pt} a_1 = 0 \hspace{20pt} b_0 = 0 \hspace{20pt} b_1 = \dfrac{1}{3} a 0 = 1 a 1 = 0 b 0 = 0 b 1 = 3 1
Ainsi pour p = 0 p = 0 p = 0 , la propriété est démontrée.
∙ \bullet\quad ∙ Supposons par récurrence que pour un entier naturel p p p donné, nous avons : a 2 p = ( 1 6 ) p et a 2 p + 1 = 0 a_{2p} = \left(\dfrac{1}{6}\right)^{p} \text{ et } a_{2p+1} = 0 a 2 p = ( 6 1 ) p et a 2 p + 1 = 0
Et montrons que : a 2 p + 2 = ( 1 6 ) p + 1 et a 2 p + 3 = 0 a_{2p+2} = \left(\dfrac{1}{6}\right)^{p+1} \text{ et } a_{2p+3} = 0 a 2 p + 2 = ( 6 1 ) p + 1 et a 2 p + 3 = 0
D'après précédemment :
a 2 p + 2 = 1 6 a 2 p et a 2 p + 3 = 1 6 a 2 p + 1 a_{2p+2} = \dfrac{1}{6}a_{2p} \text{ et } a_{2p+3} = \dfrac{1}{6}a_{2p+1} a 2 p + 2 = 6 1 a 2 p et a 2 p + 3 = 6 1 a 2 p + 1
Par hypothèse de récurrence, nous avons : a 2 p + 2 = 1 6 × ( 1 6 ) p = ( 1 6 ) p + 1 a_{2p+2} = \dfrac{1}{6} \times \left(\dfrac{1}{6}\right)^p = \left(\dfrac{1}{6}\right)^{p+1} a 2 p + 2 = 6 1 × ( 6 1 ) p = ( 6 1 ) p + 1
Et a 2 p + 3 = 1 6 a 2 p + 1 = 0 a_{2p+3} = \dfrac{1}{6} a_{2p+1} = 0 a 2 p + 3 = 6 1 a 2 p + 1 = 0
Ainsi pour tout entier naturel p p p , nous avons : a 2 p = ( 1 6 ) p et a 2 p + 1 = 0 a_{2p} = \left(\dfrac{1}{6}\right)^{p} \text{ et } a_{2p+1} = 0 a 2 p = ( 6 1 ) p et a 2 p + 1 = 0
On a : b 0 = 0 b_0 = 0 b 0 = 0 et b 1 = 1 3 b_1 = \dfrac{1}{3} b 1 = 3 1
Soit p p p un entier naturel non nul.
D'après la question 2.a), nous avons :
b 2 p = 1 3 a 2 p − 1 = 0 b 2 p + 1 = 1 3 a 2 p = 1 3 ( 1 6 ) p b_{2p} = \dfrac{1}{3} a_{2p-1} = 0\\[3 mm] b_{2p+1} = \dfrac{1}{3} a_{2p} = \dfrac{1}{3} \left(\dfrac{1}{6}\right)^p b 2 p = 3 1 a 2 p − 1 = 0 b 2 p + 1 = 3 1 a 2 p = 3 1 ( 6 1 ) p
Ainsi pour tout entier naturel p p p , on a : { a 2 p = ( 1 6 ) p et a 2 p + 1 = 0 b 2 p = 0 et b 2 p + 1 = 1 3 ( 1 6 ) p \left\lbrace\begin{matrix} a_{2p} &=& \left(\dfrac16\right)^p & \hspace{10pt} \text{et} \hspace{10pt} & a_{2p+1} = 0 \\[3 mm] b_{2p} &=& 0 & \hspace{10pt} \text{et} \hspace{10pt} & b_{2p+1} = \dfrac13\left(\dfrac16\right)^p\ \end{matrix}\right. ⎩ ⎨ ⎧ a 2 p b 2 p = = ( 6 1 ) p 0 et et a 2 p + 1 = 0 b 2 p + 1 = 3 1 ( 6 1 ) p
Montrons que lim n → + ∞ a n = 0 \displaystyle\lim\limits_{n \to +\infty} a_{n} = 0 n → + ∞ lim a n = 0 :
lim p → + ∞ a 2 p = lim p → + ∞ ( 1 6 ) p = 0 \displaystyle\lim\limits_{p \to +\infty} ~ a_{2p} = \displaystyle\lim\limits_{p \to +\infty} ~ \left(\dfrac{1}{6}\right)^p = 0 p → + ∞ lim a 2 p = p → + ∞ lim ( 6 1 ) p = 0 car 0 < 1 6 < 1 0 < \dfrac16 < 1 0 < 6 1 < 1
Et lim p → + ∞ a 2 p + 1 = 0 \displaystyle\lim\limits_{p \to +\infty} ~ a_{2p+1} = 0 p → + ∞ lim a 2 p + 1 = 0
Ainsi lim n → + ∞ a n = 0 \displaystyle\lim\limits_{n \to +\infty} ~ a_n = 0 n → + ∞ lim a n = 0
Comme pour tout entier naturel n n n , b n = 1 3 a n b_n = \dfrac{1}{3}a_n b n = 3 1 a n et que lim n → + ∞ a n = 0 \displaystyle\lim\limits_{n \to +\infty} ~ a_n = 0 n → + ∞ lim a n = 0 ,
alors lim n → + ∞ b n = 0 \displaystyle\lim\limits_{n \to +\infty} ~ b_n = 0 n → + ∞ lim b n = 0
Déterminons la limite de c n c_n c n lorsque n n n tend vers + ∞ +\infty + ∞ :
Comme pour tout entier naturel n n n , nous avons a n + b n + c n = 1 a_n + b_n + c_n = 1 a n + b n + c n = 1 ,
Et que { lim n → + ∞ a n = 0 lim n → + ∞ b n = 0 \left\lbrace\begin{matrix} \displaystyle\lim\limits_{n \to + \infty} ~ a_n &=& 0 \\ \displaystyle\lim\limits_{n \to +\infty} ~ b_n &=& 0 \ \end{matrix}\right. { n → + ∞ lim a n n → + ∞ lim b n = = 0 0
Alors : lim n → + ∞ c n = 1 \displaystyle\lim\limits_{n \to +\infty} ~ c_n = 1 n → + ∞ lim c n = 1